Áp lực giá vật liệu và nguồn cung: Rào cản lớn cho đầu tư hạ tầng

Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực thực hiện mục tiêu đột phá về kết cấu hạ tầng với kỳ vọng tăng trưởng kinh tế hai con số năm 2026, “cơn bão” giá vật liệu và những vướng mắc về nguồn cung lại đang trở thành rào cản lớn, cần các giải pháp căn cơ để tháo gỡ.

Việc bảo đảm nguồn cung và bình ổn giá vật liệu xây dựng không chỉ là vấn đề riêng của ngành xây dựng mà còn tác động trực tiếp đến hiệu quả đầu tư công, năng lực hấp thụ vốn của nền kinh tế và an sinh xã hội.

Áp lực “kép” từ giá và nguồn cung vật liệu

Cuối tháng 2/2026, những biến động địa chính trị thế giới đã tác động mạnh đến thị trường năng lượng toàn cầu. Diễn biến này nhanh chóng lan sang toàn bộ chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng, tạo sức ép lớn lên chi phí đầu vào của các dự án hạ tầng giao thông.

Ghi nhận từ tháng 3/2026, giá vật liệu đã tăng bất thường so với mức công bố chính thức. Đơn cử như đá bê tông 1x2 có mức chênh lệch hơn 269.000 đồng/m³. Giá thép tăng khoảng 350.000 - 600.000 đồng/tấn, hiện dao động quanh mức 16,2 triệu đồng/tấn. Giá đá tăng khoảng 10 - 15%, ở mức 280.000 - 650.000 đồng/m³, trong khi giá cát cũng tăng mạnh do chi phí vận chuyển leo thang.

Không chỉ do yếu tố thị trường, theo phản ánh từ nhiều doanh nghiệp, tại một số địa phương, đặc biệt ở khu vực phía Nam, đang xuất hiện tình trạng phân phối qua trung gian khiến giá vật liệu bị đẩy lên cao bất thường. Nhiều mỏ không bán trực tiếp cho nhà thầu mà thông qua các đơn vị trung gian, làm giá bị nâng lên 1,3 - 1,5 lần so với giá niêm yết.

Để “lách” quy định, chủ mỏ không trực tiếp bán vượt giá trần, trong khi đơn vị trung gian lại không bị ràng buộc bởi khung giá, khiến thị trường bị “méo mó”. Đồng thời, điều này tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách khi giá giao dịch thực tế cao hơn nhiều so với giá khai báo tại mỏ.

Bên cạnh đó, việc chậm công bố chỉ số giá xây dựng tại nhiều địa phương cũng trở thành “điểm nghẽn” lớn. Theo Tổng Công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC), đến cuối tháng 3, chỉ số giá xây dựng quý I/2026 của TP. Hồ Chí Minh và Đồng Nai vẫn chưa được ban hành, gây ảnh hưởng trực tiếp đến công tác thanh toán và điều chỉnh hợp đồng.

Khi thiếu cơ sở pháp lý để cập nhật chi phí, các nhà thầu buộc phải “gánh” phần chênh lệch, làm gia tăng áp lực tài chính.

Khoảng trống quản lý và cơ chế “xin - cho”

Không dừng lại ở áp lực chi phí trước mắt, việc giá vật liệu tăng cao và biến động kéo dài còn đẩy tổng mức đầu tư các dự án lên cao, kéo theo nhu cầu bổ sung vốn và gia tăng áp lực lên ngân sách Nhà nước.

Trong khi đó, tài nguyên khoáng sản là tài sản công, thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện quản lý. Nếu không kiểm soát tốt, người dân cuối cùng vẫn là bên phải gánh chịu thông qua thuế, phí và chi phí xã hội gia tăng.

Một bất cập đáng chú ý là cơ chế tiếp cận vật liệu còn mang tính “xin - cho”, khi nhiều chủ đầu tư và nhà thầu phải tìm đến các địa phương để xin cấp mỏ hoặc phân bổ nguồn vật liệu. Điều này làm gián đoạn tiến độ và tạo ra sự thiếu minh bạch trong tiếp cận tài nguyên.

Thực tế cho thấy, ngay cả với các dự án cấp bách như mở rộng cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Long Thành, việc tiếp cận nguồn vật liệu vẫn gặp nhiều khó khăn và kéo dài.

Trong bối cảnh nguồn vật liệu tại chỗ không đáp ứng nhu cầu, Bộ Xây dựng và nhiều địa phương đã phải liên tục gửi văn bản đề nghị hỗ trợ từ các tỉnh khác. Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào cơ chế “đi xin” cho thấy sự bị động trong công tác quy hoạch và phân bổ tài nguyên.

Bên cạnh đó, tình trạng giá bán thực tế cao hơn giá công bố cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc làm rõ trách nhiệm trong công tác kiểm tra và giám sát thị trường. Nếu không có cơ chế kiểm soát hiệu quả và chế tài đủ mạnh, các “khoảng trống” quản lý sẽ tiếp tục bị lợi dụng, tạo điều kiện cho hành vi đầu cơ và thao túng giá.